Indisch & Moluks Erfgoed

indische-molukse-zomer-2019

Bijzonder Indisch en Moluks erfgoed

Het Indisch en Moluks erfgoed neemt een bijzondere plaats in het Nederlands erfgoed in. Op Java, Sumatra  en de Molukken werden gebruiksvoorwerpen en siervoorwerpen gemaakt die tegenwoordig op nationale en internationale veilingen het goed doen. Bijvoorbeeld houtsnijwerk, batik, Djokja zilveren voorwerpen en sieraden zijn zeer gewild. De hedendaagse toerist kan houtsnijwerk en batik kopen van toeristen kwaliteit. Dat is toch anders dan het erfgoed of poesaka dat indertijd Indische Nederlanders, Indo-Europeanen en Molukkers in hun barang of bagage naar Nederland hebben meegenomen.

Jaren later zijn hun kinderen en kleinkinderen trots hun familie erfstuk. De een laat zich daarom ermee fotograferen of schrijft er een artikel of boek over, of plaatst foto’s op sociale media. Een ander etaleert een aantal familie erfstukken op de kist die werd gebruikt voor de overtocht naar Holland, tot een thematisch geheel. Zoals op onderstaande foto een Indisch kookboek en de tjobek of oeloekan of vijzel die vroeger in Indië in de keuken werden gebruikt.

indisch-en-moluks-erfgoed-koken
Foto Armando Ello in Simone Berger De lange reis van de poesaka. Indische tastbare herinneringen (2019)

De afgelopen jaren zijn er tentoonstellingen met Indisch en Moluks erfgoed georganiseerd. Op websites wordt aandacht gevraagd voor het Indische en Molukse erfgoed.

Maar niet iedereen heeft een bijzondere band met het erfgoed van zijn of haar ouders of grootouders en biedt het aan musea aan of aan verzamelaars. Of zet het op Marktplaats te koop.

Indische Nederlanders naar Nederland

Na de Japanse bezetting kwamen ongeveer 300.000 Indische Nederlanders en Indo-Europeanen naar Nederland. De meesten waren er nog nooit eerder in Nederland geweest. De Nederlandse overheid bracht hen onder in hotels, contractpensions en particuliere pensions. Een enkeling kon tijdelijk bij familie inwonen.

contractpension
Simone Berger Histori Kita jouw familiegeschiedenis (2016)

Een bijzondere opvanglocatie was met toestemming van prinses Wilhelmina een zijvleugel van het Paleis Het Loo in Apeldoorn.

paleis-het-loo-indisch-en-moluks-erfgoed
Foto Harry Pot 10 februari 1958 (Nationaal Archief)

Verspreid over het land waren christelijke en maatschappelijke organisaties, waaronder de Stichting Pelita, betrokken bij de opvang van en nazorg voor de repatrianten. Ze informeerden de nieuwe bewoners bijvoorbeeld hoe die het Hollandse eten moesten bereiden of waar die het beste hun boodschappen konden doen. Of in welke winkels de repatrianten warme kleding moesten kopen. Verder gaven ze hen andere nuttige tips zoals persoonlijke hygiëne, opvoeding, het wassen en verstellen van kleding. Kortom, deze organisaties vonden het belangrijk dat de repatrianten zich zo snel mogelijk aan de Nederlandse levenswijze zouden aanpassen.

Het Comite van Kerkelijk en Particulier initiatief voor Sociale Zorg t.b.v. gerepatrieerden (C.C.K.P.) verspreidde maandelijks zijn brochures getiteld Djangan Loepa of niet vergeten, zodat de nieuw aangekomenen de aanwijzingen beter zouden kunnen onthouden. Zoals ook in het gelijknamige informatieve stencil Djangan Loepah! is te lezen.

djangan-loepah-niet-vergeten
Djangan Loepah

Bijzonder Indisch erfgoed

Maar de repatrianten maakten hun huizen op hun manier gezellig. Door bijvoorbeeld hun eigen, uit Indië meegebrachte voorwerpen neer te zetten. Zo staat tegenwoordig in de woonkamer van een kind van  toenmalige repatrianten de kamferkist. Wanneer de deksel openstaat, ruikt het naar kamfer net zoals vroeger.

indisch-en-moluks-erfgoed
Foto Adrienne Zuiderweg

Molukkers verplicht naar Nederland

Bij dienstbevel werden in 1951 12.582 Molukkers (voormalige KNIL-militairen, mariniers en burgers met hun gezinnen) overgebracht. De eerste groep kwam op 21 maart met de Kota Inten in Rotterdam aan. Tijdens de resterende elf overtochten groeide hun aantal uiteindelijk uit tot 32.000 Molukkers. Bij aankomst werden de militairen meteen gedemobiliseerd.

molukse-kinderen-22-maart-1951
Aankomst Molukse kinderen 22 maart 1951 (Nationaal Archief)

De Molukkers hadden gedacht dat hun verblijf in Nederland tijdelijk zou zijn. Want ze hadden verwacht slechts een half jaar in Nederland te zullen zijn. Ze hoopten terug te keren naar hun familie op de Molukken of te kunnen doorreizen naar Nieuw-Guinea. Maar hun verblijf werd definitief.

Tussen 1951 en 1970 woonden ze in vijfenzeventig kazernes, kloosters, kampen of woonoorden van de Rijksdienst voor Uitvoering van Werken (D.U.W.) verspreid over het land. Of in gevangenkampen van de Duitse bezetter, bijvoorbeeld woonoord Schattenberg.

Dit woonoord was tijdens de Tweede Wereldoorlog het doorvoerkamp Westerbork naar Duitsland geweest. Hoewel de Nederlandse overheid het goed had bedoeld, was hun keuze voor dit kamp wel heel ongelukkig. Veel Molukkers geloven immers dat mensen die een onnatuurlijke dood waren gestorven, als onrustige zielen blijven ronddwalen. Bovendien was de gekozen naam ook nog eens ongelukkig. Het gebied rond dit woonoord heette vroeger al De Schattenberg. Het was namelijk vernoemd naar de vele grafheuvels in de omgeving, waarin de overledenen met hun schatten werden begraven.

Uiteindelijk verhuisden de Molukkers van de houten barakken naar een stenen huizen.

Soms ging de verhuizing met politiegeweld gepaard. Zoals op 14 oktober 1976 in het woonoord Berkenoord in Vaassen. Tegenwoordig is het voormalige woonoord een gemengde woonwijk met Molukkers en Vaassenaren.

Tot begin 1991 woonden er nog Molukkers in het woonoord Lunetten in Vught. Op de plaats van het woonoord is de huidige, gelijknamige woonwijk gebouwd.

Niet alle Molukkers kozen ervoor om in Nederland te blijven. Tussen 1970 en 1975 keerden respectievelijk 2.500 en 300 Molukkers terug de Molukken; totaal 2.800.

ken

woonoord-schattenberg
Woonoord Schattenberg (Nationaal Archief)

Informatieve serie over de Molukse gemeenschap

In oktober en november 1990 zond de VPRO de zesdelige serie ‘Het spoor terug’ over de Molukse gemeenschap in Nederland uit. De eerste twee delen gaan over de komst naar Nederland. Iedere aflevering duurt 60 minuten.

De titel van het eerste deel is Dienstbevel. Het tweede deel is getiteld Het kamp. In deel 3 is aandacht voor het Moluks drama te Westkapelle. Deel 4 gaat over de Molukse wijk. In deel 5 is aandacht voor de harde akties. Tot slot wordt in deel 6 naar de toekomst gekeken.

Bijzonder Moluks erfgoed

Ook het Moluks erfgoed maakt deel uit van de culturele educatie van de kinderen en kleinkinderen.

moluks-erfgoed
Foto Armando Ello in Simone Berger en Armando Ello De lange reis van de poesaka. Indische tastbare herinneringen (2019)

Assimeleren?

Eind jaren vijftig beëindigde de Nederlandse overheid abrupt de financiële vergoeding voor het levensonderhoud voor de Indische Nederlanders, Indo-Europeanen en Molukkers.

Al eerder waren zij verplicht zich aan de Nederlandse normen en waarden aan te passen. De meesten gaven er gehoor aan. Ze spiegelden zich met hun gezin aan de Nederlandse samenleving en bouwden een nieuw leven op.

Maar niet iedereen wilde assimileren en zijn verbondenheid met zijn Indische of Molukse verleden en erfgoed verliezen.

Vanaf 1958 was Tjalie Robinson (pseudoniem van Jan Boon (1911-1974)) met zijn tijdschrift Tong Tong de spreekbuis van de Indische Nederlanders en de Indo-Europeanen. Daarin spoorde hij hen aan te kiezen voor het behoud van hun eigen cultuur.

indisch-erfgoed-tjalie-robinson-tong-tong
Foto Lilian Ducelle, ca 1966 (collectie Wim Willems)

In tegenstelling tot de Indische Nederlanders en Indo-Europeanen, bleef de Molukse gemeenschap wél trouw aan haar taal, adat of traditie en pela. Het pelaschap is een onderdeel van het verwantschapssysteem binnen de Molukse cultuur. Soms kan het pelaschap leiden tot een trouwverbod tussen leden van bepaalde Molukse dorpsgemeenschappen.

moluks-erfgoed-pela
Sylvia Huwae Het pela-trouwverbod (1996)

Indisch & Moluks Erfgoed

Voor het eerst was er in de zomer van 2019 in Apeldoorn aandacht voor gezamenlijk Indisch en Moluks erfgoed. Het gelijknamige programma werd georganiseerd door de stichtingen Indisch Erfgoed en Muhabbat.

Twee weken lang waren er lezingen, workshops, tentoonstellingen, films, theater en cabaret over het Indische & Molukse erfgoed waarvoor veel belangstelling was.

Daarom organiseerden de beide stichtingen het programma Moluks & Indisch 2.0 in augustus 2022 gelijktijdig met de reizende tentoonstelling In twee werelden: 70 jaar Molukkers in Nederland die bij CODA Apeldoorn was te zien.

Moluks & Indisch 2.0 begon op 11 augustus en eindigde op 28 augustus. De films werden in Gigant vertoond, de lezingen en workshops vonden in ACEC plaats.

Onderstaand filmpje geeft een indruk van dit programma.

Meer hierover lees je in in het Archief bij Archief #3: Moluks & Indisch 2.0.

Verified by MonsterInsights

Door de site te blijven gebruiken, ga je akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

Deze site is standaard ingesteld op “cookies toestaan”, om je de beste mogelijke blader ervaring te geven. Als je deze site blijft gebruiken zonder je cookie instellingen te wijzigen, of als je klikt op “Accepteren” hieronder, dan geef je toestemming voor het gebruik van Cookies.

Sluiten